ఐదు రోజుల యుద్ధం.. ఆరు కోట్ల బిల్లు! నిజాం కట్టాడా? లేక మన హైదరాబాద్ ఖాతాలో పడిందా?

ఐదు రోజుల యుద్ధం.. రూ.6 కోట్ల బిల్లు!

ఆపరేషన్ పోలో ఖర్చు హైదరాబాద్ ఖాతాలోకి ఎలా వెళ్లింది?

 

సెప్టెంబర్ 17.. హైదరాబాద్ చరిత్రను మలుపుతిప్పిన రోజు. 1948 సెప్టెంబర్ 13న ప్రారంభమైన ‘ఆపరేషన్ పోలో’ ఐదు రోజుల్లోనే నిర్ణయాత్మక దశకు చేరింది. సెప్టెంబర్ 17న నిజాం కాల్పుల విరమణకు అంగీకరించగా, మరుసటి రోజు హైదరాబాద్ స్టేట్ ఫోర్సెస్ కమాండర్ మేజర్ జనరల్ ఎల్-ఎద్రూస్ భారత సైన్యం ముందు అధికారికంగా లొంగిపోయారు. ఇది అందరికీ తెలిసిన చరిత్ర. కానీ ఈ ఐదు రోజుల సైనిక చర్య వెనుక పెద్దగా చర్చకు రాని మరో ఆసక్తికరమైన కథ ఉంది. ఆపరేషన్‌కు ఎంత ఖర్చయింది? ఆ బిల్లు ఎవరి ఖాతాలో పడింది? హైదరాబాద్ సొంత రూపాయి ఏమైంది?

ఐదు రోజుల పోరు.. లెక్క రూ.5.98 కోట్లు!

ఆపరేషన్ పోలోకు సంబంధించిన మొత్తం వ్యయాన్ని అప్పట్లో రూ.598.76 లక్షలు.. అంటే దాదాపు రూ.6 కోట్లుగా లెక్కించినట్లు చారిత్రక వివరాలు చెబుతున్నాయి. ఇందులో వైమానిక దళం, నేపాలీ కంటింజెంట్లు, దళాల మోహరింపు, రవాణా, ఇతర సైనిక సన్నాహాలకు సంబంధించిన ఖర్చులు ఉన్నాయి. అయితే రూ.5.98 కోట్లను కేవలం ఐదు రోజుల కాల్పుల ఖర్చుగా చూడకూడదు. ఆపరేషన్‌కు ముందు జరిగిన సైనిక సన్నాహాలకు సంబంధించిన వ్యయాలు కూడా ఇందులో ఉన్నాయి. అంటే పోరు ఐదు రోజులే.. దాని వెనుక ఖర్చుల లెక్క మాత్రం అంతకంటే పెద్దది.

‘నిజాం చేతనే రూ.6 కోట్లు కట్టించారా?’

ఆపరేషన్ పోలో ఖర్చును చివరకు నిజాం చేతనే కట్టించారనే ప్రచారం చాలాకాలంగా ఉంది. అయితే నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ తన వ్యక్తిగత సంపద నుంచి మొత్తం రూ.5.98 కోట్లు చెల్లించారనేందుకు స్పష్టమైన ఆధారాలు లేవని చరిత్రకారులు పేర్కొంటారు. ఆపరేషన్ వ్యయాన్ని హైదరాబాద్ ప్రభుత్వమే భరించాలనే నిర్ణయం మాత్రం తీసుకున్నారు. 1949 డిసెంబర్ 13న హైదరాబాద్ ప్రభుత్వం కేంద్రానికి రూ.3 కోట్లు చెల్లించినట్లు అప్పటి లెక్కలకు సంబంధించిన వివరాలు చెబుతున్నాయి. సూటిగా చెప్పాలంటే.. యుద్ధం భారత్ చేసింది. దానికి సంబంధించిన బిల్లు హైదరాబాద్ ప్రభుత్వ ఖాతాలో పడింది. నిజాం వ్యక్తిగత ఖజానా, హైదరాబాద్ ప్రభుత్వ ఖజానా రెండూ ఒకటిగా చూడకూడదు.

హైదరాబాద్‌కు అప్పట్లో సొంత రూపాయి!

ఇక్కడే మరో ఆసక్తికరమైన ఆర్థిక కథ మొదలవుతుంది. నిజాం పాలనలో హైదరాబాద్‌కు ‘ఉస్మానియా సిక్కా’ (Osmania Sicca) పేరుతో సొంత కరెన్సీ ఉండేది. 1918 నుంచే హైదరాబాద్ ప్రభుత్వం సొంత పేపర్ కరెన్సీని జారీ చేసింది. 1948లో హైదరాబాద్ భారత్‌లో విలీనమైనంత మాత్రాన ఆ కరెన్సీని వెంటనే రద్దు చేయలేదు. ప్రజల దగ్గర, వ్యాపారాల్లో, ప్రభుత్వ లెక్కల్లో హైదరాబాద్ రూపాయే విస్తృతంగా ఉండటంతో మార్పును దశలవారీగా చేపట్టారు.

1950లో భారత రూపాయి ఎంట్రీ.. రెండూ చెల్లుబాటే!

1950 జనవరి 26 నుంచి భారత రూపాయిని హైదరాబాద్‌లో అధికారికంగా చెల్లుబాటులోకి తెచ్చారు. అయితే అదే రోజున హైదరాబాద్ రూపాయిని రద్దు చేయలేదు. కొంతకాలం రెండు కరెన్సీలు పక్కపక్కనే చెలామణిలో ఉన్నాయి. మార్పిడి రేటును కూడా ప్రభుత్వం నిర్ణయించింది. ఒక భారత రూపాయికి ఒక హైదరాబాద్ రూపాయి, రెండు అణాలు, ఎనిమిది పైసలుగా విలువ నిర్ణయించారు. మరోలా చెప్పాలంటే భారత 6 రూపాయలు = 7 హైదరాబాద్ రూపాయలు. అంటే జేబులో ఉన్న హైదరాబాద్ రూపాయి ఒక్కరోజులో పనికిరాని కాగితంగా మారలేదు. ప్రజలు కొత్త భారత రూపాయికి అలవాటు పడేందుకు సమయం ఇచ్చారు.

1953లో కీలక మార్పు.. 1955లో ముగింపు

కరెన్సీ మార్పులో 1953 ఏప్రిల్ 1 మరో కీలక తేదీ. Hyderabad Currency Demonetization Act అమల్లోకి రావడంతో చట్టాలు, ఒప్పందాలు, బాండ్లు, ప్రభుత్వ లెక్కలు, బకాయిల్లో ఉన్న ఉస్మానియా సిక్కా మొత్తాలను నిర్ణయించిన మార్పిడి రేటు ప్రకారం భారత ప్రభుత్వ కరెన్సీలోకి మార్చే ప్రక్రియ మొదలైంది. ఉదాహరణకు 7 హైదరాబాద్ రూపాయలను 6 భారత రూపాయలుగా పరిగణించారు. ఆ తర్వాత కూడా పాత కరెన్సీని ఒక్కసారిగా పూర్తిగా తొలగించలేదు. RBI చారిత్రక రికార్డుల ప్రకారం అప్పటికి దాదాపు 48 కోట్ల ఉస్మానియా సిక్కా రూపాయల విలువైన నోట్లు చెలామణిలో ఉండగా, 1955 ఏప్రిల్ 1 నుంచి అవి legal tender హోదా కోల్పోయి భారత రూపాయితో భర్తీ అయ్యాయి. అంటే 1948లో రాజకీయ విలీనం జరిగినా, కరెన్సీ మార్పు ఒక్కరోజులో జరగలేదు. 1950లో భారత రూపాయి ప్రవేశించింది.. 1953లో ప్రభుత్వ, చట్టపరమైన లెక్కలు భారత రూపాయిలోకి మారాయి.. 1955 నాటికి పాత హైదరాబాద్ నోట్ల చెలామణికి తెరపడింది.

తుపాకుల మోత ఆగింది.. రూపాయల లెక్క కొనసాగింది!

ఆపరేషన్ పోలోను కేవలం ఐదు రోజుల సైనిక చర్యగా చూస్తే కథలో సగమే కనిపిస్తుంది. దాదాపు రూ.5.98 కోట్ల ఆపరేషన్ వ్యయం, ఆ ఖర్చును హైదరాబాద్ ప్రభుత్వంపై మోపడం, రూ.3 కోట్ల చెల్లింపు, మరోవైపు సొంత కరెన్సీ నుంచి భారత రూపాయిలోకి దశలవారీ మార్పు—ఇవన్నీ విలీనానంతరం జరిగిన మరో కీలక అధ్యాయం. ఐదు రోజుల్లో తుపాకుల మోత ఆగిపోయింది. హైదరాబాద్ భారత యూనియన్‌లో భాగమైంది. కానీ రాజకీయ విలీనం తర్వాత.. ఆర్థిక విలీనం పూర్తవడానికి మాత్రం మరికొన్ని సంవత్సరాలు పట్టింది.