డాలర్‌కు ప్రత్యామ్నాయమా? డిజిటల్ కరెన్సీల లింకేజీని భారత్ ఎందుకు ప్రతిపాదిస్తోంది?

                                              డాలర్‌ను దాటే దారిలో భారత్?.. BRICS డిజిటల్ కరెన్సీల కొత్త ప్రయోగం!

 

ప్రపంచ ఆర్థిక రంగంలో అమెరికన్ డాలర్ ఆధిపత్యం, సరిహద్దులు దాటి జరిగే లావాదేవీల (Cross-border Payments) వ్యయభారంపై అంతర్జాతీయంగా ఎప్పటినుంచో చర్చ జరుగుతోంది. ఈ నేపథ్యంలో సెప్టెంబర్ 12–13 తేదీల్లో న్యూఢిల్లీ వేదికగా జరగనున్న 18వ బ్రిక్స్ (BRICS) శిఖరాగ్ర సదస్సును పురస్కరించుకుని, బ్రిక్స్ దేశాల సెంట్రల్ బ్యాంక్ డిజిటల్ కరెన్సీలను (CBDCs) ఒకదానితో మరొకటి అనుసంధానించాలనే ప్రతిపాదనను భారత్ ముందుకు తీసుకొస్తోంది. అసలు ఇది డాలర్‌ను పక్కన పెట్టే ప్రయత్నమా? లేక సరిహద్దులు దాటి జరిగే చెల్లింపుల వ్యవస్థలో సంస్కరణా? దీని వెనుక ఉన్న వాస్తవాలు, భారత్‌కు కలిగే ప్రయోజనాలు, ఎదురయ్యే సవాళ్లు ఏమిటో ఈ సమగ్ర విశ్లేషణలో చూద్దాం.

అసలు ఈ అంశం ఇప్పుడు ఎందుకు చర్చకు వచ్చింది?

సెప్టెంబర్ 12–13 తేదీల్లో న్యూఢిల్లీలో జరగనున్న 18వ బ్రిక్స్ సదస్సును దృష్టిలో ఉంచుకుని, బ్రిక్స్ పేమెంట్స్ టాస్క్ ఫోర్స్ (BRICS Payments Task Force) స్థాయిలో చర్చలు జరుగుతున్నాయి. అంతర్జాతీయ వాణిజ్య లావాదేవీల్లో ఖర్చు తగ్గించడం, చెల్లింపుల వేగాన్ని పెంచడం కోసం CBDCsతో పాటు ఫాస్ట్-పేమెంట్ సిస్టమ్స్‌ను అనుసంధానించే అవకాశాలపై కసరత్తు జరుగుతోంది. భారత ప్రభుత్వ వర్గాలను ఉటంకిస్తూ వచ్చిన నివేదికల ప్రకారం, భారత్ దీనిని బ్రిక్స్ ఉమ్మడి కరెన్సీ ప్రతిపాదనగా కాకుండా, సరిహద్దులు దాటి జరిగే చెల్లింపులను వేగవంతం చేసే ప్రయత్నంగా చూపిస్తోంది.

కామన్ కరెన్సీ కాదు.. CBDC ఇంటర్‌లింకింగ్!

చాలామంది భావిస్తున్నట్లుగా ఇది రూపాయి, యువాన్, రూబుల్ వంటి కరెన్సీలను పక్కన పెట్టి, ‘BRICS Dollar’ తరహాలో ఒకే ఉమ్మడి కరెన్సీని సృష్టించే ప్రయత్నం కాదు. ప్రతి దేశం తన సొంత కరెన్సీ, సెంట్రల్ బ్యాంక్, ద్రవ్య విధాన సార్వభౌమత్వాన్ని కొనసాగిస్తూనే.. ఆయా దేశాల సెంట్రల్ బ్యాంక్ డిజిటల్ కరెన్సీ (CBDC) వ్యవస్థలు పరస్పరం అనుసంధానమయ్యేలా (Interoperability) ఒక ఆర్కిటెక్చర్‌ను ఏర్పాటు చేయడం దీని ప్రధాన ఉద్దేశం. భారత్‌కు డిజిటల్ రూపాయి (Digital Rupee), చైనాకు ఇ-సీఎన్‌వై (e-CNY) ఉన్నాయి. ఇలాంటి డిజిటల్ కరెన్సీ వ్యవస్థలను అనుసంధానించడం ద్వారా మధ్యలో అవసరమయ్యే కరస్పాండెంట్ బ్యాంకుల సంఖ్యను తగ్గించే అవకాశం ఉంటుంది.

ఇది తొలి ప్రయోగం కాదు! — గతంలోనూ ప్రయత్నాలు

దేశాల డిజిటల్ కరెన్సీలను సరిహద్దులు దాటి జరిగే చెల్లింపుల కోసం అనుసంధానించాలనే ఆలోచన కొత్తది కాదు. బ్యాంక్ ఫర్ ఇంటర్నేషనల్ సెటిల్‌మెంట్స్ (BIS) ఇన్నోవేషన్ హబ్ నేతృత్వంలోని ‘Project Dunbar’లో ఆస్ట్రేలియా, మలేషియా, సింగపూర్, దక్షిణాఫ్రికా సెంట్రల్ బ్యాంకులు కలిసి మల్టీ-CBDC షేర్డ్ ప్లాట్‌ఫామ్ నమూనాలను రూపొందించాయి.అలాగే ‘Project mBridge’లో చైనా, హాంకాంగ్, థాయ్‌లాండ్, యూఏఈలతో ప్రారంభమైన ప్రయోగంలో 2022లో వాస్తవ విలువతో కూడిన లావాదేవీలు (Real-value Transactions) కూడా నిర్వహించారు. ఆ తర్వాత సౌదీ సెంట్రల్ బ్యాంక్ ఇందులో చేరింది. 2024 నాటికి mBridge ‘మినిమమ్ వయబుల్ ప్రొడక్ట్’ (Minimum Viable Product) దశకు చేరింది.

ముఖ్యంగా ఈ ప్రాజెక్ట్‌లో ఆర్బీఐ (RBI) అబ్జర్వర్‌గా ఉండటం గమనార్హం. అంటే సరిహద్దులు దాటి జరిగే CBDC సెటిల్‌మెంట్లపై భారత్‌కు ఈ చర్చ పూర్తిగా కొత్తది కాదు. అంతర్జాతీయంగా జరుగుతున్న ఈ ప్రయోగాలను RBI కొంతకాలంగా పరిశీలిస్తోంది. అయితే పరిమిత సంఖ్యలో దేశాలతో జరిగిన పైలట్ ప్రాజెక్టును, విభిన్న రాజకీయ, ఆర్థిక వ్యవస్థలున్న బ్రిక్స్ వంటి పెద్ద కూటమికి విస్తరించడమే అసలు సవాల్.

భారత్‌కు అసలు అవసరం ఏమిటి?

భారత్ ప్రపంచంలోని ప్రధాన వాణిజ్య ఆర్థిక వ్యవస్థల్లో ఒకటి. ముఖ్యంగా ఇంధన దిగుమతులపై దేశం భారీగా ఆధారపడి ఉంది. ప్రస్తుత అంతర్జాతీయ చెల్లింపుల వ్యవస్థలో కరస్పాండెంట్ బ్యాంకులు, కరెన్సీ మార్పిడి, వివిధ సెటిల్‌మెంట్ దశల కారణంగా లావాదేవీలకు పట్టే సమయం, ఖర్చు పెరిగే అవకాశం ఉంటుంది.

అందుకే భారత్ ముందు ప్రధానంగా మూడు లక్ష్యాలు కనిపిస్తున్నాయి:

* రూపాయి అంతర్జాతీయీకరణ (Rupee Internationalisation)

* స్థానిక కరెన్సీలలో వాణిజ్యం (Local Currency Trade)

* చౌకైన, వేగవంతమైన సరిహద్దు చెల్లింపులు (Cross-border Digital Payments)

సింగపూర్‌తో ఇప్పటికే అమల్లో ఉన్న UPI–PayNow అనుసంధానం CBDC వ్యవస్థ కాకపోయినా, రెండు దేశాల తక్షణ చెల్లింపు వ్యవస్థలను అనుసంధానించి సరిహద్దులు దాటి జరిగే చెల్లింపులను సులభతరం చేయవచ్చని చూపించిన ఆచరణాత్మక ఉదాహరణగా చెప్పవచ్చు.

భారత్‌కు నిజంగా లాభమేంటి?

ఈ విధానం ఆచరణలోకి వస్తే భారత్‌కు కొన్ని స్పష్టమైన ప్రయోజనాలు లభించే అవకాశం ఉంది.

సెటిల్‌మెంట్ ఖర్చు, వేగం: మధ్యవర్తుల సంఖ్య తగ్గితే లావాదేవీల ఖర్చు తగ్గి, సెటిల్‌మెంట్ వేగం పెరిగే అవకాశం ఉంటుంది.

కరస్పాండెంట్ బ్యాంకులపై ఆధారపడటం తగ్గవచ్చు: సంప్రదాయ కరస్పాండెంట్ బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థపై ఆధారపడటాన్ని కొంతవరకు తగ్గించే అవకాశం ఉంటుంది.

24/7 సెటిల్‌మెంట్లకు అవకాశం: అవసరమైన నియంత్రణ వ్యవస్థ ఏర్పడితే, ప్రస్తుతం ఉన్న బ్యాంకింగ్ సమయాల పరిమితులను అధిగమించి నిరంతర సెటిల్‌మెంట్లకు CBDCs అవకాశం కల్పించగలవు.

రూపాయికి మద్దతు: స్థానిక కరెన్సీల వినియోగం పెరగడం ద్వారా అంతర్జాతీయ లావాదేవీల్లో రూపాయి వినియోగానికి క్రమంగా ప్రోత్సాహం లభించవచ్చు. అయితే, దీనివల్ల విదేశీ మారక నిల్వల (Forex Reserves)పై భారం పూర్తిగా తగ్గిపోతుందని మాత్రం చెప్పలేం.

CBDC పరిష్కరించేది పేమెంట్ సమస్యనే.. ట్రేడ్ ఇంబాలెన్స్‌ను కాదు!

ఇక్కడ అత్యంత కీలకమైన ఆర్థిక వాస్తవం ‘ట్రేడ్ ఇంబాలెన్స్’. ఉదాహరణకు భారత్ ఒక దేశం నుంచి భారీగా దిగుమతులు చేసుకుని, ఆ దేశానికి మన ఎగుమతులు తక్కువగా ఉంటే.. ఆ దేశం వద్ద పేరుకుపోయిన డిజిటల్ రూపాయిలను ఏం చేయాలనే ప్రశ్న తలెత్తుతుంది. CBDC కేవలం చెల్లింపుల సమస్యను (Payment Problem) పరిష్కరించడంలో ఉపయోగపడగలదు. కానీ దేశాల మధ్య ఉండే వాణిజ్య అసమతుల్యతను (Trade Imbalance) అది స్వయంగా పరిష్కరించలేదు. దీనికి కరెన్సీ కన్వర్టిబిలిటీ, కరెన్సీ-స్వాప్ ఏర్పాట్లు వంటి ఇతర ఆర్థిక విధానాలు అవసరమవుతాయి. అంటే పేమెంట్ రైల్ మారినా, ఒక దేశం వద్ద మరో దేశ కరెన్సీ అధికంగా పేరుకుపోతే.. దాన్ని వినియోగించుకునే, పెట్టుబడి పెట్టే లేదా మరో కరెన్సీగా మార్చుకునే మార్గాలు లేకపోతే అసలు ఆర్థిక సమస్య అలాగే మిగిలిపోతుంది.

టెక్నాలజీ సాధ్యమే.. మరి పాలిటిక్స్ రెడీనా?

పైన పేర్కొన్న ప్రాజెక్టులు ఈ తరహా వ్యవస్థ సాంకేతికంగా సాధ్యమయ్యే అవకాశాన్ని ప్రదర్శించాయి. కానీ అసలు సమస్య టెక్నాలజీలో మాత్రమే కాదు.. దేశాల మధ్య నమ్మకం (Trust), రాజకీయ ప్రయోజనాలు కూడా కీలకం. తాజా సమాచారం ప్రకారం, భారత్–చైనా మధ్య ఆర్థిక అనుసంధానంపై ఉన్న భద్రతాపరమైన ఆందోళనలు, ఇరాన్–యూఏఈ మధ్య ఆర్థిక సంబంధాల్లోని సమస్యలు, వాణిజ్య అసమతుల్యతను ఎదుర్కొనేందుకు కరెన్సీ-స్వాప్ ఏర్పాట్ల అవసరం వంటి అంశాలు బ్రిక్స్ స్థాయిలో CBDC అనుసంధానానికి ప్రధాన సవాళ్లుగా ఉన్నాయి.

ఎవరి లెక్కలు వారికి! — ఇతర దేశాల వైఖరి

CBDC అనుసంధానంపై బ్రిక్స్ దేశాలన్నింటికీ ఒకే రకమైన ప్రయోజనాలు, లక్ష్యాలు లేవు. పశ్చిమ దేశాల ఆంక్షలను ఎదుర్కొంటున్న రష్యాకు ప్రత్యామ్నాయ చెల్లింపు మార్గాలు అందుబాటులో ఉండటం వ్యూహాత్మకంగా కీలకంగా మారింది. అయితే తాము ప్రత్యేకంగా ‘డీ-డాలరైజేషన్’ను లక్ష్యంగా పెట్టుకోలేదని, అందుబాటులో ఉన్న ఆమోదయోగ్య చెల్లింపు విధానాలన్నింటికీ సిద్ధంగా ఉన్నామని క్రెమ్లిన్ ఇటీవల పేర్కొంది. చైనాకు ఈ తరహా వ్యవస్థలో e-CNYకి విస్తృతమైన సరిహద్దు చెల్లింపుల వినియోగ అవకాశాలు ఏర్పడవచ్చు. భారత్ మాత్రం రూపాయి అంతర్జాతీయీకరణతో పాటు చౌకైన, వేగవంతమైన cross-border paymentsపై దృష్టి పెడుతోంది. మరోవైపు, గల్ఫ్ దేశాలకు అమెరికా ఆర్థిక వ్యవస్థతో లోతైన సంబంధాలు ఉన్నాయి. అందువల్ల అవి పూర్తిగా ప్రత్యామ్నాయ ఆర్థిక వ్యవస్థ వైపు మళ్లడం అంత సులభం కాదు. డబ్బుతో పాటు డేటా కూడా సరిహద్దులు దాటాలి! — సైబర్ భద్రత, డేటా సవాళ్లు సాంకేతిక అనుసంధానంలో మరో సున్నితమైన అంశం డేటా. ఒక దేశానికి చెందిన బ్యాంకు మరో దేశ CBDC నెట్‌వర్క్‌లో లావాదేవీ చేస్తే కస్టమర్ సమాచారం ఎక్కడ నిల్వ ఉండాలి? ఏ దేశ చట్టాలు వర్తించాలి? KYC, మనీలాండరింగ్ నిరోధక (AML) నిబంధనలను ఎవరు పర్యవేక్షించాలి? సైబర్ దాడి జరిగితే బాధ్యత ఎవరిది? ఇలాంటి పాలనాపరమైన (Governance), గోప్యత (Privacy), జాతీయ భద్రత (National Security) సంబంధిత ప్రశ్నలకు ఉమ్మడి పరిష్కారం లభించకుండా కేవలం టెక్నాలజీతోనే ఈ వ్యవస్థను అమల్లోకి తీసుకురావడం సాధ్యం కాదు.

డాలర్‌కు నిజంగా ముప్పా?

డాలర్ ప్రపంచ రిజర్వ్ కరెన్సీగా నిలదొక్కుకోవడానికి కేవలం పేమెంట్ టెక్నాలజీ ఒక్కటే కారణం కాదు. అమెరికా ఆర్థిక మార్కెట్ల లోతు, యూఎస్ ట్రెజరీ మార్కెట్ పరిమాణం, అధిక లిక్విడిటీ, అంతర్జాతీయ వాణిజ్యంలో డాలర్ విస్తృత వినియోగం, అమెరికా సంస్థాగత వ్యవస్థలపై ఉన్న నమ్మకం వంటి అనేక అంశాలు దాని వెనుక ఉన్నాయి.

కాబట్టి CBDCలు అనుసంధానమయ్యాయి కాబట్టి డాలర్ ఆధిపత్యం రాత్రికి రాత్రే ముగిసిపోదు. ఈ వ్యవస్థ డాలర్ స్థానాన్ని భర్తీ చేయడం కంటే, తొలుత కొన్ని ద్వైపాక్షిక లేదా బ్రిక్స్ అంతర్గత లావాదేవీల్లో డాలర్ అవసరాన్ని తగ్గించే ప్రత్యామ్నాయ మార్గంగా ఎదిగే అవకాశమే ఎక్కువ. అందువల్ల దీన్ని ‘డాలర్‌కు ప్రత్యామ్నాయం’ అనడం కంటే, ‘పేమెంట్ డైవర్సిఫికేషన్’ — అంటే చెల్లింపుల మార్గాలను విస్తరించే ప్రయత్నం — అనడమే సముచితం.

అందుకే ఈ ప్రతిపాదనను ఇప్పుడే ‘డాలర్‌కు ప్రత్యామ్నాయం’గా చూడటం తొందరపాటు అవుతుంది. ప్రస్తుతానికి ఇది సరిహద్దులు దాటి జరిగే చెల్లింపుల కోసం ఒక ప్రత్యామ్నాయ ఆర్కిటెక్చర్‌ను రూపొందించాలనే ప్రతిపాదన మాత్రమే. ఇది విజయవంతమైతే బ్రిక్స్ దేశాల మధ్య స్థానిక కరెన్సీల వినియోగం పెరగవచ్చు. దీర్ఘకాలంలో లావాదేవీల స్థాయిలో డాలర్‌పై ఆధారపడటం కొంత తగ్గే అవకాశం కూడా ఉంటుంది. అయితే టెక్నాలజీ కంటే వాణిజ్య అసమతుల్యత, కరెన్సీ కన్వర్టిబిలిటీ, దేశాల మధ్య రాజకీయ నమ్మకం, పాలనాపరమైన వ్యవస్థ వంటి సమస్యలను పరిష్కరించడమే అసలు పరీక్ష. న్యూఢిల్లీలో జరగనున్న బ్రిక్స్ సదస్సులో ఈ ప్రతిపాదనకు రాజకీయ అంగీకారం ఎంతవరకు లభిస్తుందన్నదే ఇప్పుడు కీలకం.