Kailash Mansarovar Yatra | కైలాష్ మానససరోవర్ యాత్ర: లిపులేఖ్ పాస్ రూట్‌పై నేపాల్ అభ్యంతరం ఎందుకు?

Kailash Mansarovar Yatra | త్రినేత్ర.న్యూస్ : 2026 కైలాష్ మానససరోవర్ యాత్రకు భారత్, చైనాలు సన్నాహాలు చేస్తున్న వేళ, నేపాల్ అనూహ్యంగా అభ్యంతరం వ్యక్తం చేసింది. ఉత్తరాఖండ్ మీదుగా టిబెట్ వెళ్లే లిపులేఖ్ పాస్ (Lipulekh Pass) రూట్ తమ భూభాగంలోకి వస్తుందని నేపాల్ వాదిస్తోంది. దశాబ్దాలుగా భక్తులు ప్రశాంతంగా ప్రయాణించే ఈ ఆధ్యాత్మిక మార్గం.. ఇప్పుడు ఒక పెద్ద డిప్లొమాటిక్ (diplomatic) వివాదంగా మారింది....

1816 నాటి సరిహద్దు గీత.. నేటికీ సవాలుగానే..

ఈ వివాదం ఎందుకు పునరావృతం అవుతోందో అర్థం చేసుకోవాలంటే, మనం 1816లో జరిగిన 'సుగౌలీ ఒప్పందం' (Treaty of Sugauli) దగ్గరకు వెళ్లాలి. ఆంగ్లో-నేపాలీస్ యుద్ధం తర్వాత కుదిరిన ఈ ఒప్పందం, కాలి నదిని (Kali river) నేపాల్ పశ్చిమ సరిహద్దుగా నిర్ణయించింది. కానీ, అసలు ఆ నది ఎక్కడ పుడుతుంది? అనే చిన్న ప్రశ్నకు మాత్రం స్పష్టమైన సమాధానం దొరకలేదు. ఆనాటి అస్పష్టతే నేటికీ మ్యాప్‌లను వెంటాడుతోంది.

లింపియాధుర (Limpiyadhura) వద్ద కాలి నది పుడుతుందని, కాబట్టి ఆ ప్రాంతమంతా తమదేనని ఖాట్మండు (Kathmandu) వాదన. అదే జరిగితే కాలపానీ, లిపులేఖ్ కూడా నేపాల్ మ్యాప్‌లోకి వెళ్లిపోతాయి. 19వ శతాబ్దపు నాటి మ్యాప్‌లు ఇదే విషయాన్ని చెబుతున్నాయని నేపాల్ గట్టిగా వాదిస్తోంది.

కానీ, ఇండియా వాదన మరోలా ఉంది. లిపులేఖ్ సమీపంలోని లిపుఖోలా వద్ద నది ప్రారంభమవుతుందని, చారిత్రకంగా కూడా ఆ ప్రాంతం భారత పరిపాలనలోనే (administrative control) ఉందని స్పష్టం చేస్తోంది. ఇది కేవలం భౌగోళిక సమస్య కాదు.. భారత్, నేపాల్, చైనా కలిసే ఒక వ్యూహాత్మక ప్రాంతం (strategic tri-junction) పై పట్టు సాధించే ప్రయత్నం.

యాత్రతో నేపాల్‌కు వచ్చిన అసలు సమస్య ఏమిటి?

లింపియాధుర, లిపులేఖ్, కాలపానీ తమ అంతర్భాగాలని నేపాల్ విదేశీ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ మళ్లీ స్పష్టం చేసింది. ఆ ప్రాంతంలో రోడ్లు వేసినా, యాత్రలు చేపట్టినా తాము అంగీకరించబోమని భారత్, చైనాలకు అధికారికంగా తెలిపింది.

అయితే, కైలాష్ మానససరోవర్ యాత్రకు ఉన్న 'విజిబిలిటీ' (visibility) నేపాల్‌కు అసలు ఆందోళన కలిగిస్తోంది. ఈ రూట్‌ను భారత్, చైనాలు అధికారికంగా ప్రకటిస్తే, ఆ భూభాగంపై నేపాల్‌కు హక్కు లేనట్లేనని అంతర్జాతీయంగా ఒక మెసేజ్ వెళ్తుంది. ఇది తమ భవిష్యత్తు బేరసారాలకు (negotiating position) నష్టం చేస్తుందని ఖాట్మండు భావిస్తోంది. పైగా, 2020లో ఈ మూడు ప్రాంతాలను కలుపుతూ నేపాల్ తమ అధికారిక మ్యాప్‌ను మార్చింది. దేశీయ రాజకీయాల (domestic politics) దృష్ట్యా ఇప్పుడు ఈ అంశంపై మౌనంగా ఉంటే అక్కడి ప్రభుత్వానికి ఇబ్బందులు తప్పవు. కాబట్టి నేపాల్ అభ్యంతరం యాత్రికులను ఆపడానికి కాదు, తమ జియోపాలిటికల్ (geopolitical) ఉనికిని కాపాడుకోవడానికే అని స్పష్టమవుతోంది.

భారత్ కౌంటర్ ఏంటి?

నేపాల్ వాదనలను ఇండియా పూర్తిగా తిరస్కరించింది. ఇవి కృత్రిమంగా సృష్టించిన, ఏకపక్ష వాదనలని కొట్టిపారేసింది. 1954 నుంచి లిపులేఖ్ పాస్‌ను భారతీయ యాత్రికులు కైలాష్ మానససరోవర్ యాత్ర కోసం ఎలాంటి ఆటంకాలు లేకుండా ఉపయోగిస్తున్నారు. ఇది కొత్తగా ప్రారంభించిన రూట్ కాదని, దశాబ్దాలుగా ఉన్నదే అని న్యూఢిల్లీ స్పష్టం చేసింది. సరిహద్దు సమస్యలు ఏవైనా ఉంటే ద్వైపాక్షిక చర్చల (bilateral dialogue) ద్వారా పరిష్కరించుకోవాలి తప్ప, చరిత్రను వక్రీకరించి కొత్త మ్యాపులు గీయడం కాదని ఇండియా తేల్చి చెప్పింది.

మూడు దేశాల మధ్య చిక్కుముడి

లిపులేఖ్ వివాదం కేవలం రెండు దేశాలకు పరిమితం కాలేదు. ఇది భారత్, నేపాల్, చైనాల మధ్య ఉన్న ఒక సెన్సిటివ్ బార్డర్ ఇష్యూ. భారత్‌కు ఇది వ్యూహాత్మక ప్రాంతం, యాత్రా మార్గం కాగా, నేపాల్‌కు ఇది సార్వభౌమాధికార సమస్య. ఇక చైనాకు ఇది బార్డర్ కోఆర్డినేషన్ ఇష్యూ. కాలి నది జన్మస్థానంపై స్పష్టత వచ్చే వరకు.. లిపులేఖ్ వివాదం ఇలా ఏదో ఒక రూపంలో ప్రతిసారీ తెరపైకి వస్తూనే ఉంటుంది.