Navaratri Brahmotsavam | ఘంటానాదం.. నైవేద్యానికి సంకేతం!

• శ్రీవారికి నివేదన తర్వాతే రాజులకు భోజనం..
• తిరుమల ఆలయంలో గంటలకు ప్రత్యేక స్థానం
• నాలుగు గోడల మధ్య ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయం..
• శతాబ్దాల చరిత్రకు సాక్ష్యంగా ఘంటామండపం

Navaratri Brahmotsavam | తిరుమల కొండపై రాత్రి వేళ నిశ్శబ్ద వాతావరణంలో వినిపించే ఘంటానాదం భక్తుల మనసుల్లో ప్రత్యేకమైన ఆధ్యాత్మిక అనుభూతిని కలిగిస్తుంది. ఆ శబ్దం వినిపించగానే శ్రీవారి ఆలయంలో ఏదో ముఖ్యమైన కైంకర్యం జరుగుతోందన్న భావన కలుగుతుంది. అయితే, ఈ గంటల వెనుక కేవలం ఆధ్యాత్మిక విశ్వాసమే కాదు.. శతాబ్దాలుగా కొనసాగుతున్న ఆలయ సంప్రదాయం, నైవేద్య విధానం, చారిత్రక నేపథ్యం కూడా ఉన్నాయి. స్వామివారికి ఆహార నివేదన చేసే సమయంలో గంటలు మోగించడం తిరుమల ఆలయ ఆచార వ్యవస్థలో అంతర్భాగంగా కొనసాగుతోంది.

బంగారు వాకిలి సమీపంలో భారీ గంటలు

శ్రీవారి ఆలయంలోని ఆనందనిలయంలో బంగారు వాకిలికి దక్షిణం వైపున రెండు భారీ గంటలు కొలువుదీరాయి. చెక్క దూలానికి ఇనుప గొలుసులతో వేలాడదీసిన ఈ గంటలు నైవేద్య సమర్పణ సమయంలో మోగుతాయి. నిర్ణీత సమయంలో గంటలను మోగించే వ్యక్తిని ‘ఘంటాపాణి’గా పిలుస్తారు. ఈ శబ్దం ద్వారా స్వామివారికి నైవేద్యం సమర్పించే ఘట్టం ప్రారంభమైందనే సంకేతం అందుతుంది. గంటలున్న ఈ ప్రాంతానికి ‘ఘంటామండపం’ అనే పేరు రావడానికి ఇదే ప్రధాన కారణం. దీనినే ‘తిరుమామణి మండపం’ అని కూడా వ్యవహరిస్తారు. ఆలయంలో జరిగే పలు ముఖ్యమైన కైంకర్యాలు, ఆస్థాన కార్యక్రమాలకు ఈ మండపం వేదికగా నిలుస్తోంది. దీంతో ఇది కేవలం గంటలు వేలాడదీసిన ప్రదేశంగానే కాకుండా.. తిరుమల ఆలయ ఆచార వ్యవస్థలో ప్రత్యేక గుర్తింపు పొందిన క్షేత్రంగా నిలిచింది.

విజయనగర కాలం నాటి నిర్మాణం

ఘంటామండపానికి చారిత్రక ప్రాధాన్యం కూడా ఉంది. విజయనగర సామ్రాజ్యానికి చెందిన మంత్రి మల్లన్న 1417లో మహామణి మండపాన్ని నిర్మించినట్లు చారిత్రక కథనాలు పేర్కొంటున్నాయి. బంగారు వాకిలి, గరుడాళ్వార్‌ సన్నిధి మధ్య ఉన్న ఈ మండపం పదహారు స్తంభాలతో నిర్మితమైంది. ఆలయ నిర్మాణ శైలి, ఆనాటి రాజుల భక్తి, తిరుమల క్షేత్రానికి వారు అందించిన సేవలకు ఈ మండపం ఒక నిదర్శనంగా నిలుస్తోంది. శ్రీవారి ఆలయంలో రోజువారీగా నిర్వహించే సుప్రభాత సేవ, కొలువు, పంచాంగ శ్రవణం, వివిధ ఆస్థానాలు, ప్రత్యేక కైంకర్యాలు తదితర కార్యక్రమాలతో ఈ మండపానికి అనుబంధం ఉంది. ఆలయ సంప్రదాయాలు తరతరాలుగా కొనసాగుతున్న క్రమంలో ఘంటామండపం కూడా తన ప్రాధాన్యాన్ని నిలబెట్టుకుంది.

చంద్రగిరి రాజులతోనూ అనుబంధం

తిరుమల గంటల ప్రస్తావన వచ్చినప్పుడు చంద్రగిరి రాజులతో ముడిపడిన ఒక ఆసక్తికరమైన చారిత్రక కథనం గుర్తుకొస్తుంది. విజయనగర పాలకులు చంద్రగిరిలో బస చేసిన సందర్భాల్లో తిరుమల ఆలయంలో జరిగే నైవేద్య సమర్పణకు సంబంధించిన సమాచారాన్ని వారికి చేరవేసేందుకు మధ్యమార్గంలో ఘంటామంటపాలను ఏర్పాటు చేసేవారనే కథనం ప్రచారంలో ఉంది. శ్రీవారికి నైవేద్యం సమర్పించినట్లు సంకేతం అందిన తర్వాతే రాజులు భోజనం చేసేవారని చెబుతారు. ఈ సంప్రదాయంలో అంతర్లీనంగా కనిపించే భావన ఎంతో విశిష్టమైనది. రాజైనా, సామాన్య భక్తుడైనా.. ముందుగా భగవంతుడికి నివేదన చేయాలన్న భక్తిభావానికి ఇది ప్రతీకగా నిలుస్తుంది. రాజుల భోజన సమయాన్ని సైతం స్వామివారి నైవేద్యంతో ముడిపెట్టడం ద్వారా అప్పటి పాలకులు ఆలయానికి ఇచ్చిన ప్రాధాన్యాన్ని అర్థం చేసుకోవచ్చు. అయితే, ఈ సమాచారాన్ని గంటల శబ్దం నేరుగా చంద్రగిరి రాజభవనానికి వినిపించేదన్న అర్థంలో కాకుండా, మధ్యలో ఏర్పాటు చేసిన ఘంటామంటపాల ద్వారా సంకేతాన్ని చేరవేసే సంప్రదాయంగా చూడాలి.

నైవేద్యానికి మొదటి గంట..

తిరుమల ఆలయంలో నైవేద్య సమర్పణకు అనుగుణంగా గంటలను మోగించే సంప్రదాయం నేటికీ కొనసాగుతోంది. ఉదయం స్వామివారికి సమర్పించే తొలి నైవేద్యాన్ని ‘మొదటి గంట’గా, మధ్యాహ్నం సమర్పించే నైవేద్యాన్ని ‘రెండో గంట’గా వ్యవహరిస్తారు. ఈ పేర్లు కేవలం సమయాన్ని సూచించేవి మాత్రమే కాదు.. ఆలయంలోని నిత్య కైంకర్యాల క్రమాన్ని కూడా తెలియజేస్తాయి. శ్రీవారికి సమర్పించే నైవేద్యాల్లో లడ్డూలు, వడలు, పులిహోర, పొంగలి, దద్ధ్యోదనం తదితర ప్రసాదాలు ఉంటాయి. ఆలయ ఆచారాల ప్రకారం నిర్ణీత సమయాల్లో నైవేద్యాలు సమర్పిస్తారు. ఈ క్రమంలో ఘంటానాదం ఒక ముఖ్యమైన సంకేతంగా నిలుస్తుంది. భక్తులకు ప్రసాదంగా అందే పదార్థాలు మొదట స్వామివారికి నివేదించబడటం వెనుక ఉన్న ఆచార సంప్రదాయం కూడా ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది.

రాత్రి వేళా కొనసాగుతున్న సంప్రదాయం

ఉదయం, మధ్యాహ్నం నైవేద్య సమర్పణలతోనే గంటల ప్రాధాన్యం ముగిసిపోదు. రాత్రి ఆలయ కైంకర్యాల అనంతరం నిర్వహించే కార్యక్రమాల్లోనూ ‘రాత్రి గంట’కు స్థానం ఉంది. రోజంతా వివిధ సేవలు, నైవేద్యాలు, ఆరాధనలతో కొనసాగిన ఆలయ వ్యవస్థలో ఈ ఘంటానాదం ఒక భాగంగా ఉంటుంది. సాధారణంగా ఆలయాల్లో గంటలు ఉండటం సహజమే అయినా.. తిరుమలలో రెండు భారీ గంటలు ఉండటం ప్రత్యేకతగా చెప్పుకోవచ్చు. పెద్దలు వీటిని ‘నారాయణ గంట’, ‘గోవింద గంట’ అని పిలిచేవారని చెబుతారు. కాలక్రమంలో వాటి స్థానాలు మారినప్పటికీ, గంటలను నైవేద్య సంప్రదాయంతో అనుసంధానించే ఆచారం కొనసాగుతోంది.

సంప్రదాయం వెనుక చరిత్ర

తిరుమలలో వినిపించే ఘంటానాదాన్ని కేవలం ఒక శబ్దంగా భావిస్తే దాని వెనుక ఉన్న ప్రాధాన్యం పూర్తిగా అర్థం కాదు. అది స్వామివారికి నైవేద్యం సమర్పించే సమయాన్ని సూచించే సంకేతం. అదే సమయంలో ఆలయ దైనందిన క్రమాన్ని, రాజుల కాలం నాటి భక్తి సంప్రదాయాలను, తరతరాలుగా కొనసాగుతున్న ఆచారాలను గుర్తుచేస్తుంది. శ్రీవారి సన్నిధిలో గంట మోగిన ప్రతిసారీ ఒక కైంకర్యానికి సంబంధించిన సందేశం వినిపిస్తుంది. ఆ నాదంలో భక్తి, నియమం, సంప్రదాయం కలగలిసి ఉంటాయి. అందుకే తిరుమలలో ఘంటానాదానికి ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. ఆనందనిలయంలోని గంటల నుంచి వెలువడే ఆ శబ్దం.. నైవేద్య సమర్పణకు సంకేతంగా, శ్రీవారి ఆలయ చరిత్రకు ప్రతిధ్వనిగా నేటికీ కొనసాగుతోంది.